İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Küresel Salgın Bağlamında Özel Gereksinimli Çocuk Sahibi Ebeveynlerin Yaşadığı Sosyal Sorunlar: Eğitim, Sağlık ve Aile İçi Sorunlar Tez Önerisi

PDF İndir

(YÜKSEK LİSANS TEZ ÖNERİSİ)

ELİF AYDEMİR

1. Tez Konusu

Bu tezin konusu; küresel salgın bağlamında özel gereksinimli çocuk sahibi ebeveynlerin yaşadığı sosyal sorunlardır. Literatürde sosyal sorun kavramı birçok anlamı teşkil ettiğinden dolayı burada sadece eğitim, sağlık ve aile içerisinde var olan sosyal sorunlar araştırılacaktır.

Özellikle günümüz dünya sisteminde meydana gelen küresel salgın ile birlikte özel gereksinimli çocuk sahibi olan ailelerin çeşitli açılardan yaşamış oldukları sorunları ele alıp, bu sorunlar çerçevesinde nasıl çözümler bulunacağı hakkında çalışmalar da yapılacaktır. Bu durum yerel boyutta yani ülkemiz açısından incelenecektir.

Küçükçekmece Rehabilitasyon Merkezi’nde on beş aile ile yapılacak olan mülakat ve görüşmeler neticesinde çeşitli analizler yapılıp, bu analizler çerçevesinde bu tür ailelerin eğitim, sağlık ve aile içerisinde salgın ekseninde yaşamış oldukları temel sorunlar belirlenip bu temel sorunlara çeşitli çözüm yolları aranacaktır. Akabinde “Sosyal Devlet” anlayışı çerçevesinde özel gereksinimli ailelere yönelik ne tür çalışmalar yapılmakta, hem devlet hem de özel kuruluşlarca özellikle ülkemizde yaşanan salgın neticesinde bu ailelerin karşılaştığı problemleri hangi yönlerden ele alıp, bu problemlere getirilen olası çözüm yollarını kendi bünyeleri ekseninde nasıl aşmaya çalıştıkları konusunda da çeşitli hipotezlere yer verilecektir.

2.Tezin Amacı

Bu doğrultuda bir tez hazırlanılmasındaki en temel amaç; toplumlar üzerinde yaşayan özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin, çocukları adına özellikle kendi ülkemiz ekseninde baktığımızda öncelikli olarak eğitim sistemlerinin bu durum açısından gerekli bir yetkinlik arz etmediği görülmektedir. Aileler de özellikle salgın süreci itibari ile eğitim unsuru açısından oldukça fazla oranda sorun yaşamaktadırlar.

Özellikle bu tür aileler kendi çocuklarının hiçbir zaman özel gereksinim sahibi olmayan çocuklar gibi eğitim sisteminden yararlanamayacaklarını düşünmektedirler. Akabinde tüm dünya üzerinde ve bununla birlikte ülkemizde yaşanan küresel salgın ile birlikte normal anlamda eğitim ve öğretim gören çocukların çeşitli derslerinden yoksun kalmamaları adına ilgili kurumlar tarafından özenle online eğitim videoları hazırlanmıştır. Lâkin özel gereksinimli çocuklar açısından bu durum oldukça farklılık göstermektedir.

Bu çocuklar açısından salgın bağlamında eğitimlerini idame ettirecek çok az sayıda kurumlarca hazırlanan eğitim videoları görülmektedir. Ve bu durum normal anlamda eğitim alan çocuklara göre zaman açısından da çok büyük yoksunluk sergilemektedir. Örneğin normal eğitim alan çocuklar için haftanın beş günü eğitim videoları hazırlanmışken bu çocuklar için ise sadece haftanın bir günü veyahut hiç eğitim videoları hazırlanmamaktadır. Bu durumda engellilik konusunda bilinçli olan bazı aileler evlerinde ve kendi imkanları dahilinde çocuklarının birçok fiziksel ve teorik eğitimine katkıda bulunurken diğer yandan bu konuda bilinç sahibi olamayan aileler ise herhangi açıdan çocuğunun eğitim ihtiyacını karşılayamamaktadır.

Diğer yandan özellikle sağlık sorunları açısından, salgın bağlamında ele alındığında aileler birçok anlamda sorunla karşı karşıya kalmaktadır. Özel gereksinimli çocukların, gereksinim sahibi olmayan çocuklara kıyasla bağışıklık sistemlerinin daha düşük olduğu gözlemlenmektedir. Bu doğrultuda herhangi bir rehabilitasyon merkezine ya da hastaneye gidecekleri zaman virüse yakalanma oranlarının daha da yüksek olduğu kanaatine varılmaktadır. İşte bu tarz yetkinsizlik arz eden durumlar aile içerisinde de çeşitli sorunlara dönüşmektedir.

Bu durumların yanında devlet ve çeşitli kurumların özel gereksinimli çocuk sahibi ailelere yönelik yapmış olduğu yardım ve teşvikler nelerdir, bu teşvikler aileler açısından verimli karşılanmakta mıdır, ayrıca salgın sonrası ülkemizde yaşanan özellikle eğitim olmak üzere sağlık, ekonomik yaşam ve aile içi durumlarla bu tür ailelerin karşılaştığı sorunlar, diğer ailelere göre daha büyük oranda mı etki arz etmiştir, özellikle eğitim anlamında uygulanan politikalar bu çocuklara yeterli olarak nüfuz etmiş midir, gibi sorulara çeşitli cevaplar da aranarak nitelikli bir sonuca varmak amaç edinmektedir.

Yapılması hedeflenen tezde; bu ailelerin temel sorunlarına çeşitli açılardan bakılıp, bu türden sorunlara çözüm yolları bulunup, aktarılmaya çalışılması amaçlanmıştır.

3.Tezin Kapsamı Ve İçeriği

Ülkemiz açısından ele aldığımızda dünya çapında bir küresellik arz eden salgının toplumlarda meydana gelen her bir unsur açısından çeşitli sorunları meydana getirmiş olduğu gözlemlenmiştir. Bu sorunlar hususunda çalışılacak olan tezin ana çerçevesini öncelikli olarak özel gereksinim sahibi çocukların ebeveynlerinin yaşamış oldukları sorunların çeşitli analizleri yapılacaktır. Bununla birlikte devlet ve özel kurumlarda özel gereksinimli çocuk sahibi ailelere yönelik yapılan yardım ve teşviklerin neler olduğuna dair öncelikle ilgili bakanlık olmak üzere çeşitli STK’ lar, rehabilitasyon merkezi yönetimi ve hastane yönetimi gibi çeşitli kurumlarla görüşmeler de yapılıp yeterli analiz verileri toplanılacaktır.

Bu analizler etrafında daha öncesinden hipotezlerde bulunulan çeşitli sorunlara çözüm yolları aranacaktır. İncelenecek sorunlar üç ana paradigma üzerinden ele alınacak olup ilki; eğitim unsuru daha sonra sağlık ve bu iki unsur ile birlikte ortaya çıkması muhtemel olan aile içinde meydana gelen çeşitli sorunlar, daha önceden belirlenmiş olan özel gereksinimli çocuk (zihinsel açıdan) sahibi on beş aile ile derinlemesine mülakat yöntemi ile yapılacak olan görüşmeler neticesinde alınan veriler doğrultusunda çeşitli hipotezlerin doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanacaktır.

Tezin içeriğinde yer alacak hususlardan ilki ise; özel gereksinimli çocukların çeşitli tanımlamalarının yapılıp, bu çocukların küresel açıdan oransal değerleri ile ülkemiz açısındaki oransal değerlerinin karşılaştırılmalı olarak incelemelerinin yapılmasıdır.

Daha sonra ise dünya üzerinde yaşanan küresel salgının ülkemiz için ne tür anlam ifade ettiğine ve akabinde bu olumsuz durum ile birlikte “ özel “ ailelerin diğer ailelerden farklı olarak çeşitli sorunlar açısından sosyolojik perspektifte ve belirli yönde bir örneklem ile birlikte yapılacak incelemeler neticesinde bu sorunların temeline inilip çeşitli hipotezler etrafında çözüm yolları bulunacaktır.

3.1. Tezin Temel Soruları

Tezimizde küresel salgın ile birlikte “özel” ailelerin yaşamış olduğu çeşitli sorunlara yer verilecektir. Ve bu sorunlar etrafında nelerin yapılması gerektiği ile birlikte bu sorunların ortadan kalkabileceği durumlar vurgulanacaktır. Bu çerçevede tez yazımına başlamadan önce yazılacak olan tez için çeşitli sorular doğrultusunda hareket edilmesi ve yazılacak tezin bu sorulara cevap vermesi gerekmektedir. Buradan hareketle tez yazımında şu sorulara cevap aranacaktır;

1. Özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin toplumda yaşadığı temel sorunlar nelerdir?

2. Aileler açısından yaşanan bu tür sorunlara , ne tür çözümler getirilmelidir?

3. Ülkemizde yaşanan küresel salgın, özel gereksinimli çocuk sahibi aileleri hangi açılardan etkilemiştir?

Birinci soruya cevap bulmak için daha önceden belirlenecek olan özel gereksinimli çocuk sahibi yirmi aile ile derinlemesine mülakat yapılacaktır. Yapılacak olan bu mülakatlar neticesinde tek tek aile bireylerine küresel salgın ekseninde çocuğunuz açısından yaşanan temel sorunlar sorulup cevap alınacaktır. Bu cevaplar ile birlikte de özellikle ailelerin toplumsal olarak sıkıntı yaşadığı sorunlara çözüm yolları aranacaktır.

Çalışmanın ikinci sorusuna cevap bulmak için de daha önceden ailelere yöneltmiş olduğumuz yaşadığınız temel sorun ne adlı soruya cevaben çeşitli hipotezler doğrultusunda çözüm yolları bulunmaya çalışılacaktır.

Çalışmanın son sorusuna cevaben ise öncelikle küresel salgının etki alanlarına değinilip, daha sonra ülkemizdeki “özel” aileler üzerinde meydana getirmiş olduğu olumsuzluk arz eden durumlara çeşitli perspektiflerden cevap alınacaktır. Tabii önceden belirlenmiş yirmi aile ile onların yaşamış oldukları temel sorunlardan yola çıkarak “özel” ailelerin salgının en çok hangi yönlerinden etkilendikleri açıklanıp, bu doğrultuda çeşitli çözümler sunulacaktır.

3.2. Tezin Hipotezi/Hipotezleri

Tezimizin araştırdığı sorulara bağlı olarak geliştirdiği dört temel hipotezi bulunmaktadır:

1. Küresel salgın ile birlikte özellikle özel gereksinimli çocuk sahibi aileler, diğer ailelere oranla daha fazla sorunlar yaşamaktadırlar.

2. Tezimizde inlediğimiz üç ana paradigma etrafındaki sorunlar üzerinden bakıldığında ailelerin en çok çocuklarının eğitimleri açısından sorunlar yaşadığı görülmüştür.

3. Ülkemizde sağlık açısından ilerlemelerin gözlemlenmesine rağmen salgın bağlamında özel gereksinimli çocuklar açısından yetkinlik arz eden çalışmalar yapılmamıştır.

4. Küresel salgın ile birlikte yaşanan eğitim ve sağlık açısındaki sorunların aile içi sorunlara dönüşmesiyle birlikte ülkemizde yer alan “özel” ailelerin sorunlarında artışlar gözlemlenmiştir.

Araştırmayı bu hipotezler çerçevesinde yapmamızın ana nedeni; ülkemizde zaten engelli aileleri açısından çeşitli açılardan yetkinsizliklerin bulunması ve akabinde küresel salgın ile birlikte de aile olarak en çok “özel” ailelerin olumsuz açılardan etkileneceği düşünülmektedir.

Bu çerçeve üzerinden araştırmamızda “özel” ailelerin sosyal, ekonomik, sağlık ve eğitim gibi temel durumlarına değinilecektir. Bu sorunlara çeşitli hipotezler çerçevesinde çözümler bulunup, araştırmamız ile birlikte ailelere ve tüm bireylere aktarılacaktır.

4. Tez Konusunun Önemi Ve Özgün Değeri

Araştırmaya özgünlük katan en önemli unsur; şimdiye kadar küresel salgın kapsamında özel gereksinimli çocuk sahibi ebeveynlerin yaşamış olduğu sorunların ele alınmayıp, yapılacak olan araştırmada bu hususun en ince ayrıntılarına kadar incelenmesidir. Daha önceden engelli bireylere ve ailelerine yönelik birçok özgün araştırmalar yapılmıştır. Lâkin genel olarak hepsi tek bir unsur üzerinden çalışmalarını sürdürmüştür. Yapılacak araştırmada üç temel soruna değinilecek ve bu üç temel sorun, normal zaman şartlarına bakılarak incelenmeyip, dünya genelinde etkinlik arz eden ve bizim ülkemizde de önemli ölçüde olumsuzluklara zemin hazırlayan küresel salgın bağlamında ele alınıp incelenecektir.

Örneğin “ Engelli Çocuğu Olan Ailelerin Gereksinimlerinin Ve Stres Düzeylerinin İncelenmesi” isimli makalede engelli çocuğa sahip ebeveynlerin stres düzeyleri incelenirken sadece anne ve babanın maddi durumundaki yoksulluk düzeylerinin strese yol açabileceğine değinilmiştir. Buradaki stres düzeyinin sadece ekonomik açıdan değil ebeveynlerin eğitim durumu, sosyo-kültürel durumlarının da ele alınıp incelenmesi gerekir. Yapılacak olan araştırmada tek bir faktörden ele alınmayıp birçok faktör çerçevesinde analizler yapılacaktır. Bu düzende de ebeveynlerin yaşadığı sorunlara çözüm önerisi sunulacaktır.

5. Tezin Araştırma Yöntemi

Tez çalışmasında araştırmanın amacına hizmet edecek şekilde öncelikli olarak geniş yelpaze etrafında literatür taraması yapılacaktır. Daha sonra ise önceden seçilmiş yirmi aile ile derinlemesine mülakat yöntemi uygulanacaktır. Akabinde devlet ve özel kurumlarla çeşitli görüşmeler yapılıp elde edilecek veriler neticesinde daha nitelikli analizler yapılarak araştırmanın güvenilirlik yelpazesi genişletilecektir.

Tez çalışmasında öncelikle özel gereksinimli çocuklarla ilgili ve o çocuklara sahip “özel” ailelerle ilgili çeşitli araştırmalar ve analizler yapılacak ve bu çizelge etrafında bu ailelerin yaşamış oldukları sorunları bire bir olarak karşılıklı diyalog şeklinde öğrenip, bu sorunlara çeşitli çözümler sunmak adına daha önceden literatürde var olan çalışmalardan olabildiğine yararlanılacaktır.

6. Tezin Düzeni/Dizaynı

Tez çalışması dört ana bölümden oluşacaktır. Birinci bölümde tez teorik çerçeveden ele alınacak olup, özel gereksinimli çocuğun tanımlaması yapılacak ve bu durumun nelerden kaynaklandığıyla ilgili literatürden yararlanılacak. Daha sonra ise bu çocukların dünya üzerindeki ve buna karşı Türkiye’ deki oranlarına değinilecektir.

Çalışmanın ikinci bölümünde ise küresel salgının tanımlaması yapılıp çeşitli etkileri aktarılacaktır. Akabinde sosyal sorunlar irdelenecek ve tezde yer alacak üç temel paradigma çerçevesindeki sosyal sorunların tanımlaması yapılacaktır.

Çalışmanın üçüncü bölümünde ise özel gereksinimli çocuk sahibi ebeveynlerin yaşamış olduğu sosyal sorunlara değinilip, bu sorunlar çerçevesinde çeşitli analizler yapıldıktan sonra çeşitli çözümler getirilecektir.

Çalışmanın son bölümünde ise genel anlamda bir değerlendirme ve sonuç biçiminde analizler yapılıp, ele alınan sorunlara daha önceden incelenmiş literatürler çerçevesinde çözüm yolları bulunacaktır.

7. Tez Konusuyla İlgili Literatür Analizi

Türkiye’ de özel gereksinimli çocuklar ve aileleri ile yapılan çalışmalarda genel olarak iki temel yapı taşı üzerinde durulmuştur.

İlk olarak özel gereksinimli çocuklar ve “özel” aileler ile ilgili daha çok tanımlamaların ve içerisinde birçok literatürün kullanılmış olduğu teorik çerçevede analiz yapılan çalışmalar mevcuttur.( Karyelioğlu, S. (2002), Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Ailelerde Karşılaşılan İletişim Sorunları, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.) Bu tür çalışmalar herhangi bir sayısal verilere dayalı olarak yapılmamaktadır.

İkinci olarak ise daha çok sayısal analizlerin, çeşitli istatistiksel verilerin ve mülakat tekniklerinin kullanılarak yapılmış olduğu çalışmalardır. Bu tür çalışmalar aslında genel olarak “karma yöntem” çerçevesinde de ele alınmaktadır.

Kuşku duymaksızın yapılmış olan bu çalışmalardan her biri Türkiye’ de var olan özel gereksinimli çocukların tanımlamalarını, bu duruma gelmelerinin sebeplerini, sosyal ortam koşullarında yaşayış biçimlerini, “özel” ailelerin sosyal yaşamdaki sorunlarını, özel gereksinimli çocuğa sahip olmalarının çeşitli açılardan zorluklarını her boyutu ile ortaya koymaktadırlar. Lâkin özel gereksinimli çocuğa sahip bu ailelerin yaşamış olduğu sorunları genel olarak tek açıdan ele almışlardır. Akabinde tüm dünyanın yaşamış olduğu ve en büyük şekilde yaşadığı küresel salgının bu türden aileleri üzerindeki olumsuz etkilerine ve bu etkiler sonucunda ailelerin yaşamış olduğu çeşitli sosyal sorunlar ile ilgili çok boyutlu bir çalışma yapılmamıştır.

Özel gereksinimli çocuk sahibi aileler ile yapılan çalışmalardan biri de (Karyelioğlu, S. (2002), Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Ailelerde Karşılaşılan İletişim Sorunları, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.) adlı çalışmadır. Bu çalışmada da “özel” ailelerin toplumlarda yaşamış olduğu soruna değinilmiş olup bu toplumsal sorunun sadece tek boyutunu ele alınmıştır. Yapılan çalışmada genel olarak ailelerin çocuklarıyla karşılaşmış oldukları iletişimsel bozukluklardan dolayı toplumsal açıdan yaşadıkları çeşitli sorunlara ve bu sorunlar ekseninde de kaygısal çerçevedeki bozukluklara vurgu yapılmıştır.

Karyelioğlu’ nun çalışması konu itibari ve yöntem bakımından yapmış olacağım çalışmaya benzemektedir. Ancak bu çalışma, özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin karşılaşmış oldukları sorunların sadece tek boyutunu ele almıştır. Bu doğrultuda ifade etmek gerekirse Türkiye’ de bu konu ile ilgili yapılan çalışmalar toplumsal yaşayışta yaşanan sorunlar tarafından bütüncül yaklaşımlarla ele alınmayıp bu sorunların kısmi olarak analizleri yapılmıştır.

Günümüzde popüler olarak özel gereksinimli çocukların, normal düzeyde olan kardeşleri ile yaşamış oldukları çeşitli sorunlara da yer verilmektedir. Bu konu ile ilgili Türkiye’ de şöyle bir çalışma yapılmıştır; (Girli, A. (1995), Normal Zekâlı Kardeşlerin Zihinsel Engelli Kardeşe Yönelik Kabul Düzeyleri, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.) Çalışmada genel olarak normal düzeydeki kardeşin özel gereksinimli olarak dünyaya gelen kardeşi üzerindeki olumlu ve olumsuz etkisine veyahut özel gereksinimli kardeşin onun üzerindeki çeşitli etkilerine değinilmiştir. Bazı çocuklar aileye bu durumda bir birey girmesinden dolayı sosyal çevrelerinde de çeşitli sorunlar yaşayabileceğini düşünüp çeşitli bunalımlara girebilmektedir. Buna karşılık ise bazı çocuklar da “özel” kardeşlerini her açıdan koruyup tüm ihtiyaçlarını giderip herhangi bir bunalım evresine girmemektedir.

Bu çalışmaya benzer bir çalışma da Kutlu tarafından yapılan (Kutlu, M. (1998), Özürlü Çocuğu Olan Ana-Babaların Umutsuzluk Düzeyleri, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.) bu çalışmada bir önceki çalışmadan farklı olarak kardeşlerin değil de ebeveynlerin çeşitli açılardan yaşamış oldukları umutsuzluk düzeyleri çerçevesinde toplumsal çerçevede sahip oldukları bazı sorunlara değinilmiştir. Bu sorunlar ekseninde ebeveynlerin yaşadığı umutsuzluk ve yaşam kaygısı sorunlarına değinilmiştir

Kısaca, yukarıda yapılan çeşitli analizlerden hareketle, Türkiye’ de özel gereksinimli çocukların ve ailelerinin toplumlarda yaşamış oldukları bazı sorunlara değinilmiştir. Lâkin her bir çalışmada sadece bazı sorunlara değinilip, bütüncül perspektiften ele alınmamıştır. Çoğunlukla ailelerin kaygı durumları ve stres düzeylerini içeren analizlerden yola çıkılarak çeşitli çalışmalar yapılmıştır.

Bu durumun da literatüre bakıldığında çoğunluğu kaplamaktadır. Bu perspektiften bakıldığında özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin yaşamış olduğu sorunlar kapsamında bütüncül olarak ve özellikle küresel salgın bağlamından bakıldığında bu tür çalışmaları detaylı bir şekilde incelememe rağmen literatürde epey bir boşluk mevcut görülmektedir. Tez çalışmam esnasında yaşanılan bu tür sorunlara özellikle küresel salgın dönemi itibari ile bakılıp, literatürdeki bu boşluğun doldurulması hedeflenmektedir.

Bu boşluğun doldurulmasında temel alınacak boyut ise özel gereksinimli çocuk sahibi ailelerin toplumsal açıdan yaşamış oldukları sorunun diğer çalışmalar gibi tek boyut çerçevesinde ele alınmayıp, karşılaşılan bu tür sosyal sorunlara bütüncül perspektifler doğrultusunda çeşitli savlar öne sürmektir.

8. Tezin Çalışma Takvimi

Yapılacak olan tez çalışmasını sekiz aylık süre içerisinde tamamlamayı planlamaktayım. Bu doğrultuda öngörmüş olduğum çalışma takvimi aşağıdaki gibi olacaktır:

Tablo 1: Çalışma Takvimi

Çalışma Planı

Süre

Literatür Analizi

2 ay

Aileler ile derinlemesine mülakat yapımı ile devlet ve özel kurumlarla görüşmeler neticesinde alınan bilgilerin not edilmesi

1 ay

Elde edilen verilerin analizi ve değerlendirilmesi

2 ay

Tüm tezin yazımı ve nihai düzenlemelerin yapılması

3 ay

Toplam

8 ay

Yukarıda belirtilen planda tez çalışmasının çeşitli zaman dilimleri itibari ile çalışma planı gösterilmiştir. Belirtilen bu planlar dahilinde yukarıda yazan unsurlar araştırılacaktır. Akabinde çalışmanın bütünselliğini bozmamak ve daha da anlamlandırmak adına araştırma da bir bütünlülük arz ettiği için aynı zamanda her araştırma ve çalışmayı da bu zaman sürecinde ele alınacaktır. Kendi hazırladığım planlar dahilinde yapacağım çalışmanın sekiz ay gibi bir zamanda tamamlanacağı kanaatindeyim.

8. Tez Konusuyla İlgili Kısa Kaynakça

Miser, T. (1991), Öğretilebilir Zihinsel Özürlülerin Kavram Gelişiminde Bireysel, Grup ve Bireysel Yaklaşımla Grup Eğitimlerinin Karşılaştırılması, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Ulaşanel, M. (1994), Anne Babaların Durumluk ve Sürekli Kaygı Düzeyleri İle Zihinsel Engelli Çocuğun Kişisel Uyum Düzeyi Arasındaki İlişki, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.

Duman, H. (1995), Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı Düzeylerinin Karşılaştırılarak Çocuğa Yönelik Beklentilerinin Belirlenmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi, İzmir.

Girli, A. (1995), Normal Zekâlı Kardeşlerin Zihinsel Engelli Kardeşe Yönelik Kabul Düzeyleri, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.

Özen, A. (1995), Zihin Engelli Çocuklara Yemek Yeme Becerilerinin Kazandırılmasında Fiziksel Yardıma, Model Olmaya ve Sözel Yönergeye Dayalı Bireyselleştirilmiş Öğretim Materyalinin Etkinliği, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.

Ayaz, H. (1996), Elazığ’daki Özürlü Çocukları Olan Anne-Babaların Çocuk Yetiştirme Tutumlarının Normal Çocuklu Anne Babalarla Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.

Ergenekon, Y. (1996), Öğretilebilir Zihinsel Engelli Çocukların Ailelerinin Karşılaştıkları Sorunların Değerlendirilmesi: Bir Pilot Çalışma, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Evcimen, E. (1996), Zihin Engelli Çocuğu Olan Ailelerin (Anne ve Babaların) Gereksinimlerinin Belirlenmesi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.

Özsoy, B. T. (1996), Ana Babaların Zihinsel Engelli Çocuğu Eğitme ve Tedip (Uslandırma) Hakkı (Ankara’da İki Okulda Bir Araştırma),Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Cora, N. (1997), Zihinsel Engellilerin Eğitimleri Alanında Çalışan Öğretmenlerin Yeterlilik Düzeylerinin Belirlenmesi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bolu.

Kutlu, M. (1998), Özürlü Çocuğu Olan Ana-Babaların Umutsuzluk Düzeyleri, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.

Yerlikaya, İ. (1998), Türkiye’de Zihinsel Özürlü Çocukların Eğitimi (1950-1997), Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.

Öcal, D. (1999), Zihinsel Engelli Çocukların Diğer Çocuklarla İletişimi ve Kaynaştırılması Üzerine Bir İnceleme, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Yıldırım, S. S. (1999), Zihin Engelli Çocukların Duygusal Yüz İfadelerini Tanıma Durumlarının Değerlendirilmesi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Fırat, S. (2000), Otistik ve Zihinsel Özürlü Çocukların Annelerinde Kaygı, Depresyon, Aleksitimi ve Genel Psikolojik Değerlendirme, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.

Sarısoy, M. (2000), Otistik ve Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Ebeveynlerin Evlilik Uyumları, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.

Duygun, T. (2001), Zihinsel Engelli ve Sağlıklı Çocuk Annelerinde Stres Belirtileri Stresle Başaçıkma Tarzları ve Algılanan Sosyal Desteğin Tükenmişlik Düzeyine Olan Etkisi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Erer, O. (2002), Orta Kademe Memurlarda İş Stresi İle Aile İçi Uyum Arasındaki İlişki ve Bu İlişkinin Zihinsel Engelli Çocuğu Olan Ailelerdeki Durumu, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Karyelioğlu, S. (2002), Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Ailelerde Karşılaşılan İletişim Sorunları, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.

Orhan, S. (2004), Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Ebeveynlerin Demografik ve Psiko-Sosyal Özelliklerinin Bazı Değişkenler Açısından İncelenmesi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.

Sancar, B. (2004), Otistik, Zihinsel, İşitme, Görme ve Bedensel Engelli Çocuğu Bulunan Ebeveynlerin Aile İçi İlişkilerinin İncelenmesi, Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Karaçengel, F. J. (2007), Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Anneler İle Sağlıklı Çocuğa Sahip Annelerin, Atılganlık ve Suçluluk-Utanç Düzeyleri Açısından Karşılaştırılması, Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul

Bahçeci, B. (2009), Çok Engelli Çocuklara İletişim Becerilerinin Kazandırılmasında Yoğunlaştırılmış Karşılıklı Etkileşim Yönteminin Etkililiğinin Değerlendirilmesi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.